Olivetti Valentine, 1969. Foto: Davide Casali

Op oudejaarsdag overleed de in Oostenrijk geboren Italiaanse architect en vermaarde ontwerper Ettore Sottsass. Negentig jaar werd de oprichter van Studio Alchemia (1979) en Memphis (1981), beide ontwerpcollectieven die bekend werden door meubels met opvallende kleurcombinaties, kitscherige styling en asymmetrische silhouetten. Sottsass en zijn kompanen kraakten het modernistische dogma en braken met de vooruitgangsgedachte, de opvatting dat vormgeving altijd moet streven naar betere producten, anti-design. Zij propageerden een andere manier om te kijken, om de functionaliteit van producten ondergeschikt te maken aan hun symbolische betekenis. 'Ik hoop dat bezoekers huilend vertrekken' zei Sottsass naar aanleiding van zijn laatste tentoonstelling. Het is die radicale opvatting - meubels die een idee of een emotionele boodschap overbrengen - die de weg heeft vrijgemaakt voor het sinds de jaren '90 zo succesvolle 'dutch design'.

Hoewel de architect Sottsass ook tekende, fotografeerde, poëzie en artikelen schreef over het ontwerpvak en voorop ging in het debat, is hij vooral bekend door zijn 'gebruiksvoorwerpen'. De talloze kopieën bij de Blokkers en de Ikea's hebben hiertoe zeker bijgedragen. Die imitaties zijn helaas een zwak aftreksel, ze missen zijn kracht, zijn humorvolle benadering. Van zijn bekendste ontwerp - de oranje-rood gekleurde typemachine Valentine voor Olivetti, een anti-machine machine, speelgoed voor volwassenen hoopte hij dat die als eyecatcher een plek in het interieur kreeg.

Zijn interieurs, zoals een ontvangsthal voor een vliegveld of de in de jaren '70 zo populaire Fiorucci-winkels, die weliswaar een serieuzere achtergrond hadden - hij hield zich bezig met antropologie en psychologie - moeten ook in dit kader worden gezien. Ze zijn eveneens een statement, een 'architectonisch object': zo beeldend, zo kleur- en fantasierijk als het leven.

Ook in Amsterdam was hiervan een bijzonder voorbeeld. Halverwege de jaren '80 ontwierp Sottsass op de begane grond van het door Rem Koolhaas gebouwde Byzantium aan het begin van het Vondelpark het interieur van de cadeauwinkel Copi, die veel Memphis producten verkocht. Sottsass kenmerkende uitspraak dat hij 'geluk wilde scheppen en bescherming bieden' was hier terug te vinden. Ja was, want zonder dat iemand zijn mond roerde, ook niet een van al die deskundigen die nu Sottsass' werk de hemel in prijzen, werd dit interessante interieur om commerciële redenen opgeofferd. De zaken van Copi gingen niet meer zo goed, de smaak was veranderd - natuurlijke, zgn. eco-kleuren kwamen in trek . De winkel veranderde van eigenaar en bestemming. Stilzwijgend verdween het gehele interieur. Voor zover bekend is hiervan niets bewaard, noch gedocumenteerd.

Het enige excuus dat ik hiervoor kan bedenken is dat het te weinig bekend was. Hiermee wordt maar weer eens aangetoond hoe belangrijk het is - in het bijzonder aangaande interieurs - goed te inventariseren en te documenteren.

Hester Wolters, architectuurhistoricus