Portugese Synagoge, Amsterdam

Afgelopen winter was iedere donderdagavond de enkel door kaarsen verlichte Portugese synagoge te bezichtigen. Velen wilden deze sprookjesachtige attractie meemaken en betraden zo voor het eerst dit gebouw dat sinds haar inwijding in 1675 het hart van de Amsterdamse sefardische gemeenschap(joden van Spaans-Portugese afkomst) vormt.

De synagoge, beter bekend als 'Esnoga' of 'Snoge' werd tussen 1671 en 1675 gebouwd naar een ontwerp van bouwmeester Elias Bouman (1636-1681). Deze niet-joodse bouwmeester was eerder al als meester-metselaar betrokken geweest bij de bouw van de belendende Grote Synagoge (1671) van de Hoogduitse joden. Een joodse bouwmeester was geen optie: zij waren van vele beroepstakken uitgesloten doordat het joden niet was toegestaan lid te worden van het merendeel van de gilden.

 Bouman's ontwerp was gebaseerd op reconstructies van de (verwoeste) Tempel van Salomo te Jeruzalem, vervaardigd door Jacob Juda Leon 'Templo'. Deze had al in 1642 zijn populaire reconstructie in boekvorm gepubliceerd waarvan edities in vele talen volgden. Tevens vervaardigde hij een draagbare maquette van de Tempel die op verschillende locaties in binnen- en buitenland getoond werd. Een tweede model was in zijn boekwinkel tegen betaling te zien. 

De snoge is een monumentaal gebouw waarvan de grootte wordt benadrukt door de lagere bijgebouwen waarin de oude bibliotheek Ets Haim, het rabbinaat, rituele baden en een naoorlogse kleine synagoge voor de koude wintermaanden zijn gehuisvest. Via de centrale poort komt men op het binnenhof waar de tijd stil lijkt te hebben gestaan en men oog in oog staat met de hoge classicistische gevel De ruimtelijkheid van het gebouw met haar hoge boogramen, enorme Ionische zuilen van Bremer zandsteen en wit gepleisterde muren maakt bij binnenkomst een overweldigende indruk. De zuilen onder de galerijen waren oorspronkelijk van hout maar werden met hulp van koning stadhouder Willem III, die de snoge in 1690 bezocht, vervangen door zuilen van natuursteen. Het interieur wordt geheel bepaald door de twee belangrijkste elementen van een synagoge: over de gehele breedte van het middenschip de Hechal (Ark), de naar Jeruzalem gerichte kast waarin de Torarollen worden bewaard en de Teba (verhoging) waar tijdens de dienst uit de Tora wordt gelezen. Bij Sefardische synagogen is de Teba niet zoals bij Hoogduitse synagogen in het midden geplaatst, maar naar het uiteinde, hier de westzijde, in navolging van een commentaar van de 16de-eeuwse Sefardische rabbijn en geleerde Joseph Caro. De grenen houten vloer wordt naar oud gebruik nog steeds bestrooid met fijn zand. Net voor de Teba staat het bankje voor de chacham, de opperrabijn; geheel links is een grote bank voor de mahamad, de bestuurders van de gemeente. In navolging van joodse voorschriften is er voor de vrouwen een aparte toegang naar de vrouwengalerij, hier aan weerszijden van de ruimte. 

Portugese Synagoge, Amsterdam

Zowel de Teba als de Hechal zijn vervaardigd van kostbaar Braziliaans jacarandahout. De Hechal bestaat uit drie delen met diverse kastdeuren, versierd met houtsnijwerk. Boven de zijvleugels zijn driehoekige frontons met schilden en obelisken; op de schilden zijn teksten uit Maleachie 3:22 aangebracht die verwijzen naar de Tora. Het verhoogde middendeel heeft een boogvormig fronton waaronder twee wetstafelen met de Hebreeuwse afgekorte versie van de tien geboden prijken. De binnenzijde van de kast is bekleed met 17de en 18de-eeuws goudleer. In de kast staan rijen Torarollen, gehuld in zijden en goudbrokaten Toramantels, veelal voorzien van reliëfborduurwerk met monogrammen en wapens van schenkers en bekroond met zilveren siertorens. Alleen tijdens de dienst worden de deuren geopend.

De grote kroonluchters zijn origineel en dateren uit de periode van de bouw. Volgens overlevering zou een aantal kleinere luchters nog uit de kleinere voormalige Sefardische synagoge van 1639 aan de toenmalige Houtgracht (nu Waterlooplein) stammen. In de kroonluchter recht voor de Hechal is een extra arm met een ner tamied (eeuwig licht) aangebracht. Dit altijd brandende lichtje in iedere synagoge verwijst zowel naar de brandende menora in de tempel, als naar Gods eeuwige aanwezigheid. Ook de banken uit de oudere synagoge bleven deels bewaard en staan nu in de kleine 'wintersynagoge'. Er is geen elektriciteit in het gebouw, wat de vele koperen kandelaars noodzakelijk maakt. Grote hoge koperen kandelaars sieren de balustraden die het arkgedeelte van het publieke gedeelte afsluiten en de omheining van de Teba vormen. Op de lessenaar zijn schroefbare knoppen waarmee de Tebakleden worden vastgezet. De grote collectie historisch textiel van de gemeente bevat talloze Tebakleden, daterend van de 16de t/m de 20ste eeuw gemaakt van een variëteit aan zijden stoffen en Perzische kleden. Voor iedere joodse feestdag is in een eeuwenoud schema bepaald welke kleden worden gebruikt. 

Mirjam Alexander, conservator/JHM 

M.u.v. zaterdag en de joodse feestdagen is de snoge open voor publiek, en op 28 augustus en 25 september vindt er een zomerconcert plaats; een ervaring die zeker de moeite waard is. 

www.esnoga.com